De hermeneutische mens

Wat is de mens? De filosofische hermeneutiek zoekt het antwoord daarop niet in een onveranderlijke essentie. Iemands eigenheid wordt gevonden in het strikt individuele proces van betekenisgeving. De mens wordt niet van buitenaf gedefinieerd (als een rationeel dier of een vat vol hormonen) maar van binnenuit beschreven. Het begrip betekenis staat centraal in de hermeneutiek. Evenals het woord hermeneutiek ingewikkeld klinkt, lijkt spreken over ‘het proces van betekenisvorming’ in eerste instantie abstract. De eerste denkstap die je daar voor moet nemen is dat je niet uitgaat van een werkelijkheid als zodanig, maar je richt op ieders persoonlijke ervaringswereld. Ons huis, werk en onze relaties hebben grote betekenis voor ons. Een betekenis die wij er (meestal onbewust) aan toekennen. Niemand anders doet dit.

Het mensbeeld van de filosofische hermeneutiek zoekt dus niet naar een buiten de mens gelegen anker waarmee hij zichzelf vastlegt. Geen geopenbaarde mensvisie of een romantische kern, maar de mens als ontwerp. Als werk in uitvoering. Het bouwen aan dit levenskunstwerk is onvermijdelijk. De enige keuze die je hebt is je leven bewust vorm te geven of dit niet te doen.

Hermeneutische filosofen richten zich op het doorlopende project mens. Ze vragen zich af welke nieuwe betekenissen er ontstaan en hoe dit gebeurt. Hoe krijgt ieders persoonlijke werkelijkheid vorm? Daarbij speelt de cultuur waarin iemand zich beweegt een grote rol. De persoon is zowel het product van zijn cultuur als de vormgever ervan. Evenals een tekst altijd opnieuw kan worden geïnterpreteerd, kan ook de eigen ervaring een andere betekenis krijgen, bijvoorbeeld doordat men nieuwe kennis opdoet. Iemand ontwikkelt gaandeweg een andere kijk op zichzelf en zijn omgeving. De bosjes naast het huis waar je als kind opgroeide, hebben niet langer de betekenis van verstopplek. Je kijkt er nu naar als afgestudeerd bioloog, architect of makelaar.

In het werk van de filosoof Wilhelm Dilthey (1833-1911) staan de innerlijke gewaarwordingen, zoals herinneringen, stemmingen en overwegingen centraal. Dilthey wil de onmiddellijke ervaring beschrijven, waarbij de fijngevoeligheid van de hermeneuticus nodig is om de innerlijke ervaring te kunnen ‘verstaan’. De uitdrukking daarvan speelt daarbij een dubbele rol. Enerzijds komt het verhaal dat je vertelt over jezelf voort uit je innerlijke belevingswereld. Anderzijds, en dat is verrassend, kun je door het vertellen van je levensverhaal een andere kijk op jezelf ontwikkelen. Het uitdrukken van je binnenwereld verander ook de blik op jezelf. Het kan opluchten om iets van je af te schrijven, en soms merk je pas dat iets je meer dwarszit dan je dacht wanneer je erover vertelt. Pas als je expressie geeft aan wat er in je leeft, krijg je een helderder besef van je gedachtenkronkels en stemmingswisselingen.

Om met Dilthey te spreken: je gaat jezelf beter verstaan. Dit ‘verstaan’ is niet een intellectueel begrijpen, maar een verheldering van wat in de ervaring is gegeven. Het gaat niet om de feiten, maar om het verhaal. Dit verhaal is altijd tijdelijk, omdat nieuwe betekenissen zich kunnen aandienen. Zo blijft het leven fundamenteel een raadsel. Je kunt ook zeggen: een verhaal met een open einde.

Deze Filosofische Bijsluiter is een bewerking van het artikel: >>Hermeneutiek van de liefde.

Deel deze Filosofische Bijsluiter
Deel dit op LinkedIn
Deel dit op Facebook
Deel dit op Google+
http://www.sjaakvane.nl/de-hermeneutische-mens/
Volg Sjaak Vane
2017-02-09T12:07:16+00:00