Ik kies mijn verhaal

Hoewel hij niet als filosoof van het existentialisme wordt beschouwd, ontwikkelt de Franse filosoof Paul Ricoeur (1913-2005) een alternatieve identiteitstheorie waarin hij evenals Jean-Paul Sartre de keuzevrijheid van het individu benadrukt. De vraag: ‘Wie ben je?’ moet niet overgelaten worden aan welke instantie dan ook, maar beantwoord worden door de persoon zelf. Wie je bent spreekt uit het verhaal dat je over jezelf vertelt. Ricoeur noemt dit de ‘narratieve identiteit’ van een persoon. De wisselwerking met de ander staat hierbij centraal. Door hoe anderen op je reageren, leer je jezelf beter kennen.

De manier waarop iemand naar zichzelf verwijst heeft de structuurkenmerken van een verhaal. Hierin komen de motieven, de handelingen en hun gevolgen voor de persoon samen. Ik deed dit omdat ik dit of dat wilde bereiken, en hierdoor gebeurde er iets dat ik niet had voorzien. Een persoon begrijpt zijn handelen en maakt zijn acties voor anderen inzichtelijk vanuit een narratieve structuur.

Vanaf de basisschool worden we aangespoord op die manier ons gedrag uit te leggen. Waarom deed je zo? vraagt de juf of meester. Een kleuter kan nog wegkomen met: ‘Het gebeurde gewoon’. Van een volwassene wordt verwacht dat hij verantwoording neemt voor zijn daden. Wie over zichzelf praat alsof hij er niets aan kon doen, doet zichzelf tekort.

Uiteraard zijn er omstandigheden waarin onze handelswijze beperkt is. Ook doen we domme dingen en handelen we vaak uit routine. Op de kernmomenten van ons bestaan moeten we echter naar voren treden. Of ons op zijn minst in een terugblik verbazen of schamen over die momenten waarop we dit niet hebben gedaan. Het gaat om de manier waarop we ons achteraf tegenover ons handelen verhouden. Zien we het als de onvermijdelijke uitkomst van een natuurlijk proces? ‘Logisch dat de liefde na al die jaren verdwijnt – zo gaat dat nu eenmaal in een huwelijk’. Of beschouwen we de gebeurtenissen als iets dat we (ten onrechte) hebben laten gebeuren. ‘Hoe heb ik onze liefde door mijn vingers laten glippen?’

Paul Ricoeur verzet zich tegen een deterministische en dus onpersoonlijke visie op ons handelen. Niet dat dergelijke verklaringen onzin zijn, maar ze hebben niet het laatste woord. Ik kies voor jou – en niet: mijn hormonen dwingen mij. Of wat dan ook. Het is eigen aan verslavingsgedrag dat iemand zijn mogelijkheid om te kiezen ontkent. De drank, de coke of de gokkast bepalen mijn leven. Voor koopverslaving of seksverslaving geldt hetzelfde. Het genotscentrum in de hersenen geef je de regie en je handelen beschrijf je als iets dat buiten jezelf om gebeurt. Je ontkent daarmee de mogelijkheid om te kiezen. Je beschouwt jezelf niet als een speler op het veld, maar als een speelbal van je onbewuste verlangens.

Volgens Ricoeur kun je beter erkennen dat je een verkeerde keuze hebt gemaakt, dan het feit ontkennen dat je een keuze had. Anders onteigen je jezelf.

De kern van Ricoeurs opvattingen over wie je bent, zit in het idee dat het laatste woord over jou nooit gesproken kan worden. Dat klinkt raadselachtiger dan het is. Het houdt in dat de zoektocht naar het zelf nooit is voltooid. Wie je bent bepaal je uiteindelijk zelf. Het ik is een proces, niet een eindstation.

Deel deze Filosofische Bijsluiter
Deel dit op LinkedIn
Deel dit op Facebook
Deel dit op Google+
http://www.sjaakvane.nl/12334-2/
Volg Sjaak Vane
2017-02-08T12:16:41+00:00